Ultzaman bi hizkuntza ditugu: euskara eta gaztelania. Bi hizkuntza komunitate. Eta alde handia dago bi hizkuntza komunitate horien artean.

Batetik, erdaldunen hizkuntza komunitatea dugu, eta esan daiteke hemengo biztanle guziak direla edo izan daitezkeela horren kide (hemengo euskaldun guziok, gutxieneko, elebidunak -euskara/gaztelania- baikara). Hizkuntza komunitate hori ongi artikulaturik dago, hizkuntza funtzio guziak betetzen dira, eta erabat normalizatua dago.

Bestetik, euskaldunon hizkuntza komunitatea dugu, eta, jakina denez, hemengo biztanle guziak ez dira euskaldunak: gutxi gora behera %47.

Euskaldunon hizkuntza komunitatea, bestalde, nekez artikulatzen da, ez baitira betetzen hizkuntzaren funtzio guziak (lan alorrekoa, esaterako). Beraz, euskararen normalizazioa helburu garrantzitsu bat da. Hizkuntza komunitate minoritarioa baikara (hiztun kopuruaren aldetik) eta minorizatua (hizkuntza funtzioen aldetik).

Jarraian euskarari eta euskaldunon hizkuntza komunitateari dagozkion kontuak aztertuko ditut, gainetik bada ere.

ERAGILE SOZIOLOGIKOAK

I.- Geografia, Demografia:

-Biztanle gutxiko herriak dira (askok 100 biztanle baino gutxiago).
-Gero eta jende gutxiago bizi da herri hauetan (hustutze prozesu historikoa, batez azken 100 urte hauetan).
-Herriak oso sakabanaturik daude. Ez dago inolako herribururik (Altsasu, Elizondo, Bera, Doneztebe, Lekunberri ... bezalako gunerik). Oso inportantea, eragiteko garaian (gertuko erreferentziak sortzeko garaian).
Gero eta harreman gehiago dago Iruñerriarekin (zerbitzuen zentralizazioa, etxebizitza,...).

II.- Kultura/Ekonomia:

-Industrializazio eta modernizazioaren eskutik erdera sartu zaigu azken txokoraino: kontsumoa, hedabideak, errepide berriak,... Garai bateko bizimodua, lanbideak eta oinarri etnolinguistikoak ahuldu dira (baita desagertu hainbat kasutan ere, sutondoko kontakizunak, ipuin sinbolikoak, hizkuntzaren transmisioa...). Iraizozko industria-gunea (garai batean Danone; gaur egun Maier...).
-Hortaz, erdarak erraz eta inolako problemarik gabe lekua irabazi du lehen euskararenak ziren esparruetan (familian, lagunartean, herrian,...); euskarak, aldiz, nekez (oso nekez) egiten du aurrera erderarenak ziren esparruetan (administrazioan, kulturan, hezkuntzan,...).
-Euskara kultur hizkuntza bilakatu da azken hamarkada hauetan (batua, irakaskuntza, literatura, hizkera teknikoak,... aurrerapen handiak egin dira)
-Ahaleginak egiten ari dira, bestalde, euskara paradigma berri horretan txertatzeko (administrazioan, komunikabide lokalak, irakaskuntza,...).

III.- Hizkuntza:

-Euskalkien ahultzea, batez ere gazteen artean.
-Euskararen gaikuntza esparru formaletan (eskolaren eragina): gazte gehienak alfabetatuak; zahar-heldu gehienak, berriz, alfabetatugabeak.
-Familiaren bidezko transmisioari eusten zaio, galera batzuk gertatzen badira ere; Ultzaman badago euskaldun pasiboen portzentaje altua (% 17 inguru, euskaraz irratia aditzen ahal dute, baina jada ez dute euskaraz solas egiten).

IV.- Antolaketa administratiboa.

-Kontzejuak, gehienetan herri guneak dira. Udalak, bestalde, hainbat kontzeju biltzen ditu (Arraitz-Orkin, Alkotz, Iraizotz, Zenotz, Eltso, Gerendiain, Urritzola-Galain, Lizaso,...)
-Ultzama Nafarroako zonalde euskaldunean dago, beraz, euskara ere hizkuntza ofiziala da bertan, teorian behintzat.

HIZKUNTZA ERAGILEAK

Txepetxen (Jose Mª Sanchez Carrion) eskemari jarrikiz, ezagutza, erabilera eta jarrerak aztertuko ditugu .

1- Ezagutza

-Ultzaman euskaldun gehienak zaharrak eta haurrak dira. 25-50 urte bitarteko adin taldea, bestalde, erdaldunena da; esanguratsua da datu hori, adin talde dinamikoena delako, eta, beraz, eragin handiena duena hizkuntza jarrerak finkatzean.
-Hasieran aipatu dugunez, bestalde, bi hizkuntza komunitate, bi hizkuntza etengabeko ukipenean ditugu, eta horrek ondorio zuzenak ekartzen ditu euskararen kalitateari dagokionez (kalkoak, interferentziak,... Euskarak jaso eta erdarak eman egiten du. Arrazoi bat: hasieran aipatu dugun hizkuntza komunitateen egitura eta artikulazioan).

2- Erabilera

Hala EKB-k (Araitzen, 1993an; Betelun, 1997an) nola inkesta soziolinguistikoak jasotako datu orokorrekin bat egiten du hemengo jokabide nagusiak:
· Euskaraz gutxiago egiten da etxetik eta inguruko komunitatetik urrundu ahala (osasun zerbitzuetan,...). Familia euskaldunen artean, euskaraz egiten da eremu euskaldunean.
· Euskaraz gutxiago egiten da belaunaldi berekoen artean (senar-emazteak, lagunak,...). Hala ere, kale neurketek erakusten dute gazteen artean igotzen ari dela euskararen erabilera (dena dela, haurrak dira faktorerik eraginkorrena, haien aurrean euskaraz egiteko joera handia baitago).

Bestalde, esan beharra dago 25-50 urte bitartekoen taldea dela euskararen atzerakada gehien jasan duena, eta euskara higatuen duena (talde dinamikoena da, bestaldetik). Horrek guziak, beraz, isla zuzena du erabileran, horiek baitira euskara gutxien erabiltzen dutenak
Euskara erabiltzeko bi faktore nagusiak:
§ Norberaren harreman sarean dagoen euskaldunen dentsitatea (faktore soziolinguistikoa).
§ Euskaraz erdaraz bezain ongi edo hobeki egitea (faktore psikolinguistikoa).

3- Jarrerak:

Hemengo biztanleek, oro har, jarrera ona dute euskararen inguruan, baina badira sektore batzuk kontrako joera dutenak (ikusi Orreaga Ibarraren Ultzamako hizkera).
Aldi berean, euskarak prestigioa irabazi behar du.
Aldeko jarrera dutenek, bestalde, ez dute talde konpaktorik osatzen, ikusmolde eta sentsibilizazio desberdinak daudelako. Talde handi batek, berriz, jarrera hotza erakusten du (aurka ez izanagatik ere).

ERABILERA ESPARRU BATZUEN EGOERA

Diglosia: konpartimentazio historikoa hautsi da (esparru formaletan: erdera; esparru ez-formaletan: euskara). Gaur egun esparru formaletan ere erabiltzen da euskara (nekez bada ere); eta ez-formaletan erdara (erraz)

Administrazioa
Batez ere udal zerbitzuetan. Ahozko harremanak euskaraz, problemarik gabe. Idatzizko harremanak, berriz, gehienetan erderaz (aktak eta abar). Gauza batzuk, dena dela, sistematikoki itzultzen dira (deialdiak, iragarki batzuk, aktetako erabaki batzuk,...).

Irakaskuntza
D ereduaren alde guraso gehienak (belaunaldi berriek euskara jakinen dutela ziurtatzeko bidea). Euskaltegiaren lanari esker (AEK), tarteko belaunaldi erdaldunean nolabaiteko zubi bat sortu da.

Hedabideak
Pulunpe hiru hilabetekaria, euskaraz.
Esan-Erran irratia, goizez, 107,9 FMn.

Lan alorra
Ia dena erdaraz (lanbide heziketa ere erdaraz).